.::ارتباطات::.

نشانه شناسی فیلم بید مجنون

شنبه 31 تیر 1385

نویسنده: معصومه شهبندی | طبقه بندی:سینما و تلویزویون ، 

دنیای امروز آدمی تنها خود، زندگی را تجربه نمی کند بلکه به واسطه رسانه ها روایت های گوناگونی از زندگی می بیند و به تجربیات خود می افزاید  . دوسرتو می گوید:"زندگی اجتماعی به تکرار و تقلید از حرکات و سکنات و شیوه های رفتاری می پردازد که مدل های روایی بر ذهن حک می کنند "(آسابرگر:1380،1)فیلم با داشتن ساختار داستانی یک روایت است . صداها و تصویرها مجموعه ای از نشانه ها را می سازند که به کمک داستان می آید ، تا بیانی ملموس تر یابد و مخاطب را به خود جذب کند و بتواند اثر گزاری بیشتری داشته باشد. فیسک در مقاله فرهنگ تلویزیون با شرح نشانه شناسی سنتی سعی دارد بگوید که تلویزیون چگونه معناهایی را به وجود می آورد – یا می کوشد به وجود آورد – که در خدمت منافع(جهان بینی ) غالب جامعه است ، و به چه روش هایی آن معانی را در میان مخاطبان خود از گروه های بسیار متفاوت اجتماعی اشاعه دهد . (فیسک:1380،125) در این مقاله فیلم بید مجنون ساخته مجید مجیدی را با ساختاری که فیسک مطرح کرده است تحلیل می کنم .

خلاصه فیلم

روایت فیلم ، داستان مرد(یوسف) نابینایی است که در چهل سالگی دوباره بینایی خود را بدست می آورد . مرد که تا آن زمان نادیدنی های دنیا را می دید و جهان را از دیدگان همسرش(رویا) که برایش به تصویر می کشید ، درک می کرد خانه خود را قطعه ای از بهشت می دانست.یوسف این همه سال درعالمی دیگر زندگی می کرده است اما بعد از بینایی همه را فراموش می کند و زندگی خود را "نکبتی" می داند و حس می کند از لذت های دنیایی در زندگی خود بهره ای نبرده است . دیگر نمی خواهد حتی از آن دوران چیزی باقی بماند .تمام زحماتشان، کتابهایی که او می گفته و همسرش می نوشته، همه را از اتاقش بیرون می ریزد و آتش می زند ، همسرش او را ترک می کند و مادرش می میرد .

آخرین ساخته مجید مجیدی که ابتدا با عنوان "بازگشت" مجوز و پروانه ساخت دریافت کرده بود به "بید مجنون " تغییر نام یافت. خدا تا همین جا به او فرصت داده بود ولی وقتی همه پل های پشت سر یوسف خراب شده، با گرفتن چشمان او، او را بیدار می نماید. این دقیقاً همان «بازگشت» است، که نام فیلم در زمان تولید بود.(محسن سورگی :1384)

به یک فیلم نباید تنها به دید یک تفریح و گذران اوقات فراغت نگریست بلکه رموز و نشانه های فیلم که مخاطب را در طول روایت ، درگیر می کند پیام هایی را انتقال می دهد . رمز عبارت است از نظامی از نشانه های قانونمند که همه آحاد یک فرهنگ به قوانین و عرف های آن پایبندند. این نظام ، مفاهیمی را در فرهنگ به وجود می آورد و اشاعه می دهد که موجب حفظ آن فرهنگ است.(فیسک:1381،127)

فیسک در مقاله خود رمز ها را به سطوحی تقسیم بندی می کند که نشانه های فیلم بید مجنون در این سه سطح قرار می دهم :

سطح نخست (واقعیت) :

ظاهر ، لباس ، چهره پردازی ، محیط ، گفتار ، حرکات سر و دست ، صدا و غیره .

تحلیل جانشینی ، مقایسه بین آنچه هست و آنچه می توانست باشد اما وجود ندارد در تحلیل رمزگان  مفید است . مجیدى به خلاف فیلم‏هاى قبلى‏اش (مثلا رنگ خدا) به جاى تكیه به نمادهاى جهانى‏تر از نمادهاى فرهنگى ایران بسیار بهره گرفته است. كوچه باغ ایرانى، خانه ایرانى با نماى حوض لاجوردى و تكرار لحظه به لحظه مثنوى مولوى در برابر تماشاگر(شریف نیوز:1384).

ظاهر و لباس در فیلم نقش کلیدی ای را دارا است ، لااقل برای یوسف . چون با دیدن همین ظواهر است که تغییر می کند. دیدن چهره ظاهری رویا با اینکه روزگاری او را فرشته می دانست ، غرق شدن در زیبایی و چهره پری و زمانی را که جلوی مغازه های مانتو فروشی و کارگاه طلا سازی دایی می گذارند.

ایدئولوژی رُژ لب که فیسک به آن اشاره می کند در چهره پردازی فیلم بید مجنون نیز وجود دارد . بااینکه رویا هم آرایش زیادی دارد ولی تفاوت در رنگ و نحوه آرایش پری عامل جذابیت بیشتر او می شود .رُژ رویا رنگی ملایم دارد در حالی که پری رُژ تند و غلیظ استفاده کرده است .

او حتی شگفتی این تغییر را به زبان می آورد، زمانی که بعد از دید مهمانی دایی به مناسبت بازگشت از سفر ،به رویا می گوید :" تو نمی خواهی لباست را عوض کنی "دیدن آن همه زن به خصوص پری در مقایسه با رویا او را شگفت زده کرده است .

او حتی عاشق صدای پری می شود وقتی تلفن بعد از زنگ زدن بر روی پیغام گیر می رود چند بار صدا را جلو عقب می کند ،لذت و عشق را در چهره یوسف هنگام شنیدن صدا می توان حس کرد و به قدری مجذوب می شود که حتی با اینکه دیگر به دانشگاه و کتاب هایش علاقه نشان نمی دهد ،پایان نامه پری را از شب تا صبح می خواند و غلط گیر یمی کند.

مقایسه بین پری و رویا از لحاظ ظاهر ، نحوه پوشش ، آرایش و صدا همه دربرگیرنده زیبایی ظاهر نه باطن پری است که موجب عشق یوسف به او می شود .

زن ایده آل یوسف قبل از بینایی و پس از آن دچار دگرگونی می  شود .شاید روزی نابینایی وی پرده ای بود که وی آرزو می کرد ، هر چه زودتر کنار رود و با زیبایی حقیقت روبرو شود .دنیای زیبایی که رویا همسر وی برای او ترسیم می کرد با آنچه وی ، دریافت از زیبایی به نازیبایی تبدیل شد. دید زن به دنیا و دید یک مرد به دنیا متفاوت است . مرد در ظاهر و  رنگ و لعاب می ماند و زن فراتر از آن به زیبایی روابط و استحکام خانوادگی می اندیشد .

اگر به اسامی بازیگران توجه کنیم این در ذهن تداعی می شود که رویا یک واقعیت نیست بلکه توهم و خیال است . آنچه را که برای یوسف نابینا ترسیم نموده همه رویا هستند نه حقیقت.

ولی پری وی در زیبایی که یوسف می شناسد مانند فرشته و پری است از حقیقت یک زن!           

سطح دوم (بازنمایی):

دوربین ، نورپردازی ، تدوین ، موسیقی و صدا برداری که رمز های متعارف بازنمایی را انتقال می دهند و روزهای اخیر نیز بازنمایی عناصری دیگر را شکل می دهند ، از قبیل :روایت ، کشمکش ،شخصیت ، گفتگو، زمان و مکان ، انتخاب نقش آفرینان .

آیزنشتاین یکی از سر شناس ترین نگاره پردازان تدوین می گوید " فیلمساز باید روایتی ارائه دهد که نه تنها از ارتباط منطقی ،بلکه از تاثیر عاطفی پرتوانی نیز، برخوردار باشد این ، همان جایی است که تدوین وارد عمل می شود . که هر دو تکه ای از فیلم از هر نوع که باشند، آن گاه که کنار هم گذاشته شوند ، و به طرزی اجتناب ناپذیر یا یکدیگر تلفیق شوند تا مفهومی تازه و کیفیتی نو،از این تقابل سر بر آورد."(آسابرگر:1380،161)

از تدوین ، موسیقی ، صدابرداری فیلم بید مجنون همین بس که همه جز برترین های جشنواره فجر بودند و در انتقال حس و درگیری احساسی و عاطفی مخاطب نقشی به سزا داشتند.

در صحنه ای از فیلم که حال یوسف بد می شود به بیمارستان می برند . دویدن رویا در راهرو و ایستادن پشت در اتاق در ترکیب با گذشته و پشت در کلاس به خوبی حس پیوند این دو به هم و دل نگرانی رویا را منتقل می کند ، به خصوص با افتان حلقه یوسف به زمین و در پی آن گشتن .

زمانی که یوسف نا بینا بود تصاویر اکثرا در روز بود ولی زمانی که دوباره نابینا می شود تصاویر در شب اتفاق می افتد . ته مایه رنگ سیاه بر آن غالب می شود.

انتخاب زاویه و به کارگیری حالت کانونی عمیق و تصویربرداری باعث می شود مخاطب حس کند به صحنه اشراف دارد و همه چیز را می داند .(فیسک:1138،130)فاصله دوربین و افراد از همدیگر در انتقال رمز ها نقش مهمی را دارند. فیلم بید مجنون به دلیل کوری یوسف این فاصله خیلی کمتر شده است. ریختن قطره چشم ، گرفتن دست یوسف برای راهنمایی وگذاشتن گا یاس در جیب کت او و...

 

سطح سوم (ایدئولوژی) :

رمز های ایدئولوژی ، عناصر فوق را در مقوله های "انسجام" و " مقبولیت اجتماعی" قرار می دهند . برخی از رمز های اجتماعی عبارتند از : فردگرایی، پدرسالاری،نژاد، طبقه اجتماعی ، مادی گرایی و سرمایه داری و غیره .

در تفسیر ایدئولوژی حاکم بر فیلم باید گفت فیلم مردسالار است و زن با همه بی وفایی که از یوسف می بیند اعتراض خود را تنها در ترک و سکوت بیان می کند . یوسف که در عالم نابینایی همسر خود را فرشته می دانست حالا کمترین توجه را به او می کند و حتی لحن و شیوه گفتارش هم تغییر کرده است . رویا نمونه کامل یک زن ایرانی است دم از شکایت نمی زند و حتی بعد از دیدن عکس پری و یوسف ،  وقتی که یوسف برای پری گل خریده و منتظر اوست تنها کاری که می کند این است که دخترش را بر می دارد و می رود کاشان . مادر یوسف، زمانی که ماجرا را می فهمد سرزنش نمی کند بلکه بعد از نصیحتی کوتاه خانه او را ترک می کند که بعد خود با این غم کارش به بیمارستان می کشد .

در صحنه ای که رویا با چشمانی گریان برای خداحافظی پیش مادر یوسف می رود ،زوایه از بالای دوربین ،زمانی که آن دو در آغوش هم گریه می کنند به طور کامل ضعف زنانه را القا می کند .

فیلم با اینکه با نگاهی عرفانی آغاز می شود ولی می خواهد بر قدرت مادیات و ظواهر در زندگی اشاره کند. یوسف، بعد از بینایی، دگرگون می شود: «کی می دونه من با چه حسرتی این زندگی نکبتی رو تحمل کردم؟ می خوام زندگی که حقمه داشته باشم. من بهترین سالهای عمرم رو از دست دادم...» ولی در انتها دوباره به پوچی این ظواهر می رسد ،جمله «تو از دیدنی ها بگو و من از ندیدنی ها» در نامه مرتضی سراسر وجود انسان را تکان می دهد. فیلم خواهد نشان دهد که مادیات آنقدر چشم نواز و فریبنده خواهند بود ،که یک مرد که در راه عرفان بوده را نیز می تواند اغوا کند که فقط اغوا از طریق مادیات نیست بلکه حضور زن نیز منشایی برای اغواگری است.شاید بتوان از دیدی دیگر گفت که زن نیز زیبایی ذاتی ندارد و تنها جلوه است .به گناه افتادن مرد هم تقصیر زن است.زیبایی کلام پری و زیبایی ظاهری وی آنقدر اثر گذار است که حتی ناخواسته به  اغفال مرد منجر می شود. با آنکه با نشانه های ظاهری هیچ حرکت خطایی از زن دیده نمی شود ، اما به طور ضمنی همین زیبایی زن است که موجب گمراهی مرد است و در یک کلام مرد ضعیف النفس است.

فیلم با اشاره اندک خود بر غرق شدن یوسف در ظواهر،پیام خود را به مخاطب ایرانی با تاکید بر اینکه یک فیلم ایرانی با محدودیت ها و خط قرمز های پخش دارد، رساند اما نقد زیر هم جالب توجه است :  

"تمام آن چیزهایی كه یوسف می بیند محدود شده به تصویر خودش یا كارگاه ذوب طلا (احتمالا نماد حرص و طمع) یا كیف ربایی یك جوان دزد (كه احتمالا قرار است پستی و دنائت دنیای امروز را نشان یوسف بدهد) به علاوه نماهای مكرر و طولانی از چشم چرانی های یوسف. به وضوح عشق یوسف به پری (دختر دایی زیبایش) جنبه ای كاملا جنسی دارد ، همینطور نگاه های طولانی اش به دختر در مترو یا یك مجسمه برهنه به همین دلیل شاید ساخته شدن بید مجنون، در هالیوود یا سینمای اروپا، همراه با صحنه ها و تجربه های جنسی، فیلم را می توانست نجات دهد (البته اگر از ضعف های دیگرش چشم بپوشیم). و در این صورت بسیاری صحنه های دیگر، چون فرو افتادن یوسف به گل و لای وسط خیابان و سوزاندن تمام دست نوشته هایش و گم شدنش در شهر در انتهای فیلم، توجیه منطقی پیدا میكردند.

بسیاری از منتقدان سینما این فیلم را ادامه فیلم رنگ خدا می دانند. همان کودک 8 ساله ای که این بار در قالب مردی 43 ساله نقش ایفا می نماید . در عین حال تعداد دیگری از منتقدان و تحلیل گران سینما این فیلم را نقطه مقابل رنگ خدا می دانند . در رنگ خدا با کودکی روبرو بودیم  که علیرغم نا بینا بودن ، بسیاری از چیزها را می دید و درک می نمود ولی در فیلم بید مجنون با مرد نا بینایی مواجه هستیم که بعد از آنکه بینایی خود را بدست می آورد ، خواسته یا نا خواسته چشم بر روی بسیاری از حقایق و واقعیت های زندگی می بندد و حتی از درک عمیق گذشته خود نیز فاصله می گیرد(کامبد:1384).

یوسف مجنون است مجنونی که دیوانه وار خود را گم کرده است چه زمانی که می فهمد بینایی خود را بازیافته  و در راهرو بیمارستان چون کودکی نو پا که با تردید گام بر می دارد به این سو وآن سو می دود و در لحظه ای در چهره خود بر شیشه باز می ایستد . چه زمانی که دوباره نابینا می شود و در میان ماشین ها در اتوبان می دود و هیچ کس و هیچ چیز جلو دار او نیست .

ایدئولوژی دیگری که با فرا رفتن از متن داستان می توان به آن اشاره کرد تقدیر گرایی است . اینکه خدا خود می داند چه کند و صلاح آدمی در چیست و هیچ گاه نباید توقع بیشتری داشت . اگر اصرار شود ممکن است به جایی رسید که آنچه را که داری نیز از دست دهی . تسلیم در برابر تقدیر و قانع بودن آنگونه که یوسف هم در کلاس درس خود راز مولوی شدن مولوی را می گوید :"مولوی به شدن مولوی در همین خمار عاشقانه و گذشت بی توقع است."

در صحنه ای طولانی مورچه ای در حال رفتن و بار بردن است، من با توجه به سرنخ هایی که از عرفان در اوایل فیلم می بینم متن را اینگونه خوانش می کنم که کاملا می تواند این خوانش از متن شخصی باشد : آسمان بار امانت نتوانست کشید ، قرعه ی کار به نام من دیوانه زدند. که در اینجا نشانه شناسی من آن است که مورچه نمادی از انسان است که سعی دارد همیشه بیشتر از آنچه که در توانش هست بردارد و تنها موجودی که خداوند قدرت انتخاب را به وی واگذار کرد انسان بود یعنی باری مه هیچ یک از خلایق نتوانستند انرا تحمل نمایند و این انسان خرد انرا برگرفت . که انسان تجلی اش در مرد بودن است. این انتخاب برای زن نیست (با توجه به صحنه هایی که ذکر شد) و مرد می شود مظهر انسان بودن و مخیر بودن . و در نهایت اوست که تمام گذشته را می سوزاند .

رمز های ایدئولوژیک ، سایر رمز ها را به گونه ای سامان می دهند که مجموعه ای از معانی سازگار و منسجم به وجود آیند و این معانی نیز به نوبه خود شعور متعارف جامعه را تشکیل می دهند (فیسک:1380،129)

عدم نتیجه گیری در پایان فیلم دست مخاطب را برای برداشت از فیلم باز می گذارد . "استورات هال بر نقش موقعیت اجتماعی در تفسیر متون رسانه ای از سوی گروه های مختلف اشاره کرده و یادآور شده که پایگاه و شان اجتماعی افراد در تفسیر آنها از یک متن تاثیری انکار ناپذیر دارد "(ضمیران :1382،155)هال در تبیین این رویکرد بر سه نوع خوانش یا قرائت تاکید می کند :قرائت مسلط ، قرائت مورد توافق ، قرائت مخالف . در تحلیل و خوانش فیلم بید مجنون هر کدام از این سه نوع خوانش را هم که مخاطب داشته باشد به نتیجه می رسد .


منابع :

§       فیسک ، جان (1380) فرهنگ تلویزیون ، ترجمه مژگان برومند ،ارغنون 19، زمستان 1380،تهران :

§       یوسف گمگشته بازآید به کنعان، غم مخور ، نگاهی به "بید مجنون" آخرین ساخته مجید مجیدی:

http://www.cinema.vandad.ir/majnoon.html

§       محسن سورگی ،سایت همکلاسی : 

http://www.hamkelasy.com/art/cinema/bide_majnoon.html

§       محمد کامبد ، نگاهی دیگر به فیلم بید مجنون، مجله الکترونیکی فصل نو  :

http://www.fasleno.com/archives/print_000301.php

§       «سلام «سفیر فرانسه»، خداحافظ «رنگ خدا» :

http://sharifnews.com/?9286

 

 

نظرات() 
Cialis canada
جمعه 17 فروردین 1397 07:21 ب.ظ

Thanks a lot, A lot of info.

look here cialis cheap canada cialis online deutschland estudios de cialis genricos cialis professional from usa purchasing cialis on the internet cialis prices in england cialis 20mg preis cf venta cialis en espaa cialis 30 day sample link for you cialis price
Cialis online
جمعه 3 فروردین 1397 03:45 ب.ظ

Incredible plenty of amazing info!
does cialis cause gout buy cialis online nz enter site 20 mg cialis cost generic for cialis cialis usa cost cialis coupons printable tesco price cialis cialis pills price each cialis generico in farmacia cialis cost
CialisRassy
یکشنبه 27 اسفند 1396 10:29 ب.ظ

Nicely put, Thanks a lot!
cialis 100mg suppliers cialis kaufen bankberweisung cialis from canada cuanto cuesta cialis yaho non 5 mg cialis generici cialis 20 mg effectiveness cialis bula cialis generic buy brand cialis cheap cialis australian price
best psychic mediums
چهارشنبه 10 آبان 1396 06:56 ب.ظ
این واقعا جالب است، شما یک وبلاگ نویس بسیار حرفه ای هستید.

من به فید RSS شما پیوستم و برای تلاش بیشتر از پست باشکوه خودم بنشینم.
همچنین، وب سایت شما را در شبکه های اجتماعی من به اشتراک گذاشته ام
What is distraction osteogenesis?
دوشنبه 27 شهریور 1396 12:24 ق.ظ
Howdy! This blog post could not be written any better! Going through
this post reminds me of my previous roommate! He always kept talking about this.
I most certainly will forward this information to him. Fairly certain he's going
to have a good read. Thank you for sharing!
Do you get taller when you stretch?
جمعه 10 شهریور 1396 08:38 ق.ظ
Thank you for the good writeup. It in truth was once a entertainment account it.
Look complicated to more added agreeable from you!
By the way, how could we be in contact?
Vivien
دوشنبه 9 مرداد 1396 09:53 ب.ظ
Awesome things here. I'm very glad to look your post.
Thank you so much and I'm having a look forward to
touch you. Will you kindly drop me a mail?
Chastity
جمعه 16 تیر 1396 07:21 ب.ظ
What i do not realize is in truth how you're no longer actually a
lot more well-appreciated than you may be right now. You are very intelligent.
You understand therefore significantly in relation to this topic, made me
in my opinion believe it from so many various angles.
Its like women and men aren't involved except it is something to accomplish with Woman gaga!
Your personal stuffs outstanding. All the time handle it
up!
std clinic near me
سه شنبه 26 اردیبهشت 1396 05:00 ق.ظ
بسیار چلیپا از خود نوشتن در حالی که ظاهر شدن مناسب اصل آیا
واقعا کار بسیار خوب با من پس
از برخی از زمان. جایی درون جملات شما قادر به من
مؤمن اما فقط برای کوتاه در حالی که.
من هنوز مشکل خود را با فراز در مفروضات و شما خواهد
را سادگی به پر همه کسانی شکاف.
در صورتی که شما که می توانید انجام من خواهد مطمئنا بود تحت تاثیر قرار داد.
Kina
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 04:51 ب.ظ
Do you have any video of that? I'd like to find out more details.
مریم
شنبه 28 مرداد 1385 03:08 ق.ظ
جالب بود...
موفق باشی
پاكزاد
دوشنبه 2 مرداد 1385 02:07 ق.ظ
دوست عزیز و همكار گرامی

به دلیل دسترس بهتر كاربران،

نشانی شما در پیوندهای ما درج گردید ....

موفق باشید
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

← درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : مطهره آخوندی

← لینکدونی

← طبقه بندی

← آرشیو

← لینکستان

← صفحات جانبی

← نظرسنجی

    اگر بخواهید یک وبلاگ جدید بسازید از کدام سرویس دهنده وبلاگی استفاده می کنید؟







← آخرین پستها

← نویسندگان

← ابر برچسبها

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :